"Kukula" sayfasının sürümleri arasındaki fark
(→İsmi) |
(→Tarihi) |
||
| (Aynı kullanıcının aradaki diğer 43 değişikliği gösterilmiyor) | |||
| 1. satır: | 1. satır: | ||
[[Dosya:Kukula.jpg|500px|thumb|Başında kukulası ile Gurialı bir genç. (1918)]] | [[Dosya:Kukula.jpg|500px|thumb|Başında kukulası ile Gurialı bir genç. (1918)]] | ||
| − | Kukula, geleneksel Kolh başlığı için [[Trabzon]] çevresinde kullanılan | + | Kukula, geleneksel [[Kolhis|Kolh]] başlığı için [[Trabzon]] çevresinde kullanılan terimdir. Tarihi [[Kolhis]] coğrafyasıyla bire bir örtüşen bir yayılıma sahip olan bu özgün başlık stili, yakın dönemlere dek çeşitli yörelerde aynı coğrafyayı paylaşan farklı etnik topluluklar tarafından küçük değişikliklerle kullanılmıştır. |
==İsmi== | ==İsmi== | ||
| − | + | Trabzon çevresindeki KUKUL veya KUKULA şeklindeki adlandırma [[Latince]]de de "başlık" anlamına gelen "CUCULLUS" sözcüğü ile kökteş bir dış isimlendirmedir. [[Trabzon]] yerel lügatine girişi, erken Roma döneminde doğrudan [[Latince]] üzerinden olabileceği gibi, bu terminolojik ödünçlemenin daha sonraki dönemlerde [[Rumca]] veya [[Cenevizce]] üzerinden gerçekleşmiş olması da ihtimaller dahilindedir.<ref>James Yates (1875) "A Dictionary of Greek and Roman Antiquities" s.372</ref> Doğu Karadeniz sahil şeridinin farklı kesimlerinde aynı başlık için Kabalak, Şarhon, Ahtarpa, Kudi gibi yerel terimler de kullanılır.<ref>Selim Cihanoğlu (2022) "Trabzon yöresi erkek giysileri ve takıları"</ref> | |
==Tarihi== | ==Tarihi== | ||
| + | En eski dönemlerdeki kullanım şekline dair yeterli görsel veya fiziksel bulgu bulunmamaktadır. Bununla birlikte '''1404''' yılında Trabzon imparatoru [[Manuel (III.)]]'i sarayında ziyaret eden bir İspanyol elçinin, onun ve veliaht prensin protokol kıyafetlerine ilişkin anlatımı bu boşluğu doldurabilecek bir bilgi içerir. Onların tepeleri turna kuşu tüyleriyle süslü, altın işlemeli sansar kürklerini başlık olarak kullandıklarını aktaran bu tanıklık, kukulanın arkaik orjinalinin, samur veya sansar benzeri kürklerden başlıklar olabileceğini düşündürür. Belki de sonraki dönemlerde kumaştan benzerleri yapılmaya başlanan kukulaların omuzdan aşağı özellikle sarkıtılan kuyrukları da aynı karakteristik stilin devamlılığını sağlamıştır.<ref>Ahmet Mican Zehiroğlu (2018) Trabzon İmparatorluğu (3. Cilt) s.81</ref> | ||
| − | + | Bölgeye sonradan yerleşmiş bazı topluluklar, aynı başlığı farklı bazı renklerle kullanmayı tercih etmiş olsalar da, asli yerli topluluklar için kukulanın orjinal rengi daima siyahtır. Trabzon çevresindeki gündelik kullanımı '''1920''''li yıllara kadar sürmüş, TBMM kuruluş sürecinde Trabzon vilayetinden Ankara'ya gelen silahlı milislerin kukulalarını çıkarmayı reddetmeleri, hatta aynı başlıklarla meclis binasına girip çıkmaları üzerine yaşanan tartışmalar meclis zabıtlarına girmiştir. | |
| − | [[ | + | '''1925''' yılında, görünüşte tekkeleri ve tarikatları hedef alarak çıkarılan ama gerçekte daha ziyade etnik ve kültürel kimliklerin ifade edilmesini engellemeyi amaçlayan şapka kanunu nedeniyle aynı yılın sonuna doğru patlak veren [[Rize İsyanı (1925)|Rize İsyanı]]'nın kitlesel boyuta ulaşmasında kukulanın da aynı kanunla yasaklanmış olmasının başat rol oynadığı düşünülür. Kanlı şekilde bastırılan bu isyanın sonrasında fiilen uygulamaya giren bu yasakla birlikte kukulanın Türkiye sınırları içinde günlük hayatta kullanımı sona ermiştir. |
| + | |||
| + | İlginçtir ki Anadolu'nun kırsal kesimlerinde farklı etnik topluluklar tarafından kullanılan başlık türleri için neredeyse hiç kaale alınmayan bu yasağın tamamen ortadan kaldırabildiği tek etnik başlık kukula olmuştur. Bu başlık Türkiye'de günümüzde sadece halk dansları gösterilerinde folklorik bir aksesuar olarak kullanımdadır ve geride kalan yüz yıl boyunca, yasağı çiğneyerek gündelik hayatında bu başlığı kullandığı görülen tek kişi [[İsmet Zeki Eyüboğlu]] olmuştur. | ||
==Kaynakça== | ==Kaynakça== | ||
[[Kategori:Giyim Kuşam]] | [[Kategori:Giyim Kuşam]] | ||
07.36, 8 Eylül 2025 itibarı ile sayfanın şu anki hâli
Kukula, geleneksel Kolh başlığı için Trabzon çevresinde kullanılan terimdir. Tarihi Kolhis coğrafyasıyla bire bir örtüşen bir yayılıma sahip olan bu özgün başlık stili, yakın dönemlere dek çeşitli yörelerde aynı coğrafyayı paylaşan farklı etnik topluluklar tarafından küçük değişikliklerle kullanılmıştır.
İsmi
Trabzon çevresindeki KUKUL veya KUKULA şeklindeki adlandırma Latincede de "başlık" anlamına gelen "CUCULLUS" sözcüğü ile kökteş bir dış isimlendirmedir. Trabzon yerel lügatine girişi, erken Roma döneminde doğrudan Latince üzerinden olabileceği gibi, bu terminolojik ödünçlemenin daha sonraki dönemlerde Rumca veya Cenevizce üzerinden gerçekleşmiş olması da ihtimaller dahilindedir.[1] Doğu Karadeniz sahil şeridinin farklı kesimlerinde aynı başlık için Kabalak, Şarhon, Ahtarpa, Kudi gibi yerel terimler de kullanılır.[2]
Tarihi
En eski dönemlerdeki kullanım şekline dair yeterli görsel veya fiziksel bulgu bulunmamaktadır. Bununla birlikte 1404 yılında Trabzon imparatoru Manuel (III.)'i sarayında ziyaret eden bir İspanyol elçinin, onun ve veliaht prensin protokol kıyafetlerine ilişkin anlatımı bu boşluğu doldurabilecek bir bilgi içerir. Onların tepeleri turna kuşu tüyleriyle süslü, altın işlemeli sansar kürklerini başlık olarak kullandıklarını aktaran bu tanıklık, kukulanın arkaik orjinalinin, samur veya sansar benzeri kürklerden başlıklar olabileceğini düşündürür. Belki de sonraki dönemlerde kumaştan benzerleri yapılmaya başlanan kukulaların omuzdan aşağı özellikle sarkıtılan kuyrukları da aynı karakteristik stilin devamlılığını sağlamıştır.[3]
Bölgeye sonradan yerleşmiş bazı topluluklar, aynı başlığı farklı bazı renklerle kullanmayı tercih etmiş olsalar da, asli yerli topluluklar için kukulanın orjinal rengi daima siyahtır. Trabzon çevresindeki gündelik kullanımı 1920'li yıllara kadar sürmüş, TBMM kuruluş sürecinde Trabzon vilayetinden Ankara'ya gelen silahlı milislerin kukulalarını çıkarmayı reddetmeleri, hatta aynı başlıklarla meclis binasına girip çıkmaları üzerine yaşanan tartışmalar meclis zabıtlarına girmiştir.
1925 yılında, görünüşte tekkeleri ve tarikatları hedef alarak çıkarılan ama gerçekte daha ziyade etnik ve kültürel kimliklerin ifade edilmesini engellemeyi amaçlayan şapka kanunu nedeniyle aynı yılın sonuna doğru patlak veren Rize İsyanı'nın kitlesel boyuta ulaşmasında kukulanın da aynı kanunla yasaklanmış olmasının başat rol oynadığı düşünülür. Kanlı şekilde bastırılan bu isyanın sonrasında fiilen uygulamaya giren bu yasakla birlikte kukulanın Türkiye sınırları içinde günlük hayatta kullanımı sona ermiştir.
İlginçtir ki Anadolu'nun kırsal kesimlerinde farklı etnik topluluklar tarafından kullanılan başlık türleri için neredeyse hiç kaale alınmayan bu yasağın tamamen ortadan kaldırabildiği tek etnik başlık kukula olmuştur. Bu başlık Türkiye'de günümüzde sadece halk dansları gösterilerinde folklorik bir aksesuar olarak kullanımdadır ve geride kalan yüz yıl boyunca, yasağı çiğneyerek gündelik hayatında bu başlığı kullandığı görülen tek kişi İsmet Zeki Eyüboğlu olmuştur.