Kukula
Kukula, geleneksel Kolh başlığı için Trabzon çevresinde kullanılan terimdir. Tarihi Kolhis coğrafyasıyla bire bir örtüşen bir yayılıma sahip olan bu özgün başlık stili, yakın dönemlere dek çeşitli yörelerde aynı coğrafyayı paylaşan farklı etnik topluluklar tarafından küçük değişikliklerle kullanılmıştır.
İsmi
Trabzon çevresindeki KUKUL veya KUKULA şeklindeki adlandırma Latince'de de "başlık" anlamına gelen "CUCULLUS" sözcüğü ile kökteş bir dış isimlendirmedir. Trabzon şehir lugatine girişi, erken Roma döneminde doğrudan Latince üzerinden olabileceği gibi, bu terminolojik ödünçlemenin daha sonraki dönemlerde Rumca veya Cenevizce üzerinden gerçekleşmiş olması da ihtimaller dahilindedir.[1] Doğu Karadeniz sahil şeridinin farklı kesimlerinde aynı başlık için Kabalak, Şarhon, Ahtarpa, Kudi gibi yerel terimler de kullanılır.[2]
Tarihi
En eski dönemlerdeki kullanım şekline dair yeterli görsel veya fiziksel bulgu bulunmamaktadır. Bununla birlikte 1404 yılında Trabzon imparatoru Manuel (III.)'i sarayında ziyaret eden bir İspanyol elçinin, onun ve veliaht prensin protokol kıyafetlerine ilişkin anlatımı bu boşluğu doldurabilecek bir bilgi içerir. Onların tepeleri turna kuşu tüyleriyle süslü, altın işlemeli sansar kürklerini başlık olarak kullandılarını aktaran bu tanıklık, kukulanın arkaik orjinalinin, samur veya sansar kürkü başlıklar olabileceğini düşündürür. Belki de omuzdan aşağı özellikle sarkıtılan kuyruk da aynı karakteristik stilin devamlılığını sağlamaktadır.[3]
Bölgeye sonradan yerleşen bazı topluluklar, aynı başlığı farklı bazı enklerle kullanmayı tercih etmiş olsalar da, asli yerli topluluklar için kukulanın orjinal rengi daima siyahtır ve bu renk asla değişmemiştir. Trabzon çevresindeki gündelik kullanımı 1920'li yıllara kadar sürmüş, TBMM kuruluş sürecinde Trabzon vilayetinden Ankara'ya gelen silahlı milislerin kukulalarını çıkarmayı reddetmeleri, hatta aynı başlıklarla meclis binasına girip çıkmaları üzerine yaşanan tartışmalar meclis zabıtlarına girmiştir.